معنوی؛ پس شکر در اینجا صرفا در برابر یک پاداش یا بهره‌مندی و به معنای اقرار به لطف است، چنان‌که در فرموده خداوند متعال آمده است﴿ :اگر شکرگزاری کنید قطعا شما را می‌افزایم ¹﴾، و در فرموده دیگرش﴿ :و شما را از پاکیزگان روزی داد تا شکر کنید ²﴾، و در فرموده متعال﴿ :مرا توفیق ده تا نعمتت را شکر کنم ³﴾

اما فعل حمد و مشتقات آن، به عنوان تکلیفی واجب بر مومنان در شادی و رنج آمده است. چنان‌که خداوند متعال فرمود﴿ :پس بر آنچه می‌گویند شکیبا باش و پیش از طلوع خورشید و پیش از غروب آن، پروردگارت را با حمد تسبیح فرما﴾⁴ پس حمد خداوند متعال را بدون هیچ عوضی واجب کرد، حتی در حالتی که مومنان مورد آزار قرار می‌گیرند.

و از آنجا که خداوند متعال قرآن کریم را برای هر زمان و مکانی قرار داده است پس معجزات آن به ناچار و به تدریج، همگام با تکامل علوم و زندگی، عصر پس از عصر تا پایان زندگی، بلکه تا پایان هستی آشکار می‌گردد؛ آنگاه که دیگر هیچ چیز باقی نماند جز وجه پروردگارت که صاحب جلال و اکرام است.