میگویم :در اینجا استفهام، انکاری است؛ یعنی معنای آیه این است که :آری، آنان میدانند. زیرا خداوند سبحان داناست، و این حقیقت را مؤمن و کافر، نیکوکار و بدکار همگی میدانند.
خدای تعالی فرمود﴿ :و گروهی از آنان بیسوادند؛ کتاب را جز آرزوها و پندارهایی نمیدانند، و آنان جز گمان نمیبرند﴾
مفضل بن عمر -مِنْهُ السَّلَامُ- در کتاب "الهفت و الأظلة "روایت کرده است که گفت مولایم امام صادق -عَزَّ عَزُّهُ- در پاسخ به پرسشی درباره این آیه فرمود: مقصود مؤمنی است که اندیشهای ناپسند درباره حقوق برادران مؤمنش به ذهن او خطور میکند سپس آن اندیشه در دلش استوار میشود و نسبت به برادر مؤمن خود بدی و کینه را در دل پنهان میدارد، و بر اساس رأی و گمان خود داوری میکند در حالی که رأی و گمان، گاه به خطا میرود و گاه درست از آب درمیآید. از همین رو خداوند متعال فرمود: ﴿همانا برخی از گمانها گناه است. ﴾
و شیخ حاتم جدیلی در کتاب "التجرید "میگوید: هنگامی که شیطان راندهشده و ابلیس ملعونشان، و گوسالهای که بانگ برداشت، و شیطان ستمگرشان در میان آنان فریاد برآورد، به سبب کمی عقل و فهمشان و نیز نداشتن عالمان، زیرا مردمی بیسواد




