و آن کسانی که صفت ظهور را نفی میکنند، عبارت «و ظاهر و باطن» را چنین تفسیر میکنند که خداوند تعالی با خلقش یا با آثارش ظاهر است؛ به این معنا که ساخته و اثر بر سازنده دلالت میکند. ما این تفسیر آنان را از دو وجه رد میکنیم:
اول: معنای «و الظاهر» در آیه با آنچه آنها تأویل کردهاند، سازگار نیست زیرا معنای «و الباطن» در سخن خداوند تعالی این است که او سبحانی، غیبی استوار است که با ذاتش از خلقش پنهان شده و برای آنان رؤیت و درک او ممکن نبوده است (و تفسیر آنان درباره این کلمه نیز همینگونه بوده است). بنا بر این، معنای کلمه «و الظاهر» چنین میآید: یعنی او با ذاتش برای خلق در صورتی قابل رؤیت ظاهر شده است، و منظور این نیست که با آثارش برای آنان ظاهر گشته است؛ هرچند ما میگوییم که ساخته بهبودِ سازنده را مینمایاند و اثر بر وجود مؤثر دلالت میکند، اما در اینجا مقصود این است که همانگونه که با ذاتش از خلقش پنهان بود، با ذاتش برای خلقش ظاهر گشت؛ یعنی با نور لاهوت مجرد از آنان پنهان ماند و در صورتی چون صورت آنان ظاهر شد، زیرا رؤیت آفریدگار آنگونه که هست، برای آنان محال است.




