مبحث پانزدهم
« تقمص در نزد اسلام (4) »
﴿و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست و نه هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند مگر آنکه امت‌هایی مانند شما هستند. ما در این کتاب هیچ چیزی را فروگذار نکردیم سپس همگی به سوی پروردگارشان محشور می‌شوند﴾1 این آیه خِرَدِ مفسران را حیران کرده است، به دلیل تأکیدی که در آن بر همانندی میان امت‌های بشری و امت‌های حیوانات و پرندگان وجود دارد؛ چرا که تعبیرِ استثنا که پیش از آن نفی آمده است، برای رساندن معنای حصر و نفیِ شک به کار رفته است. و این همانندی میان امت‌های حیوانات و امت‌های بشر تنها از حیثِ فراهم بودن اسباب روزی و بقای نسل نیست بلکه این همانندی تا ایستادن در پیشگاهِ جزادهنده در روز حشر برای دریافت نتایج اعمال، اعم از ثواب یا عقاب، امتداد یافته است. به دلیل همین همانندی، گروه بزرگی از مفسران و در رأس آن‌ها امام فخر رازی و واحدی، بر این باورند که حیوانات خدا را می‌شناسند، او را یگانه می‌دانند و تسبیح می‌گویند؛ و به این سخن خداوند متعال استدلال کرده‌اند: ﴿و هیچ چیزی نیست مگر آنکه با ستایشِ او تسبیح می‌گوید، ولی شما تسبیح آن‌ها را نمی‌فهمید؛ همانا او بردبار و آمرزنده است﴾2 و سخن خداوند متعال ﴿آیا ندیدی که هر