سوالِ شصت‌ و چهارم: دربارهٔ ابلیسی که نکوهش متوجه او شده است؛ آیا همان شیطان است؛ یا شیطان غیر از ابلیس است؟

پاسخ: ابلیسی که در قرآن موردِ نکوهش قرار گرفته، همان شیطان است. نکوهش او به این سبب واجب شد که هنگامِ دعوت، انکار کرد. خداوند او را با وجودِ آگاهی از حالش، گمراه ساخت و او را به سجده بر آدم فرمان داد؛ اما او سر باز زد، تکبر ورزید و نافرمانی کرد و گمان نمود که از آدم، برتر است؛ پس ابلیس نورانی بود؛ اما از همان لحظه تاریک شد و به ظلمتی تبدیل گردید که هیچ نوری در آن نبود؛ سپس جامه‌های بشری بر او پوشانده شد و از این راه، واردِ مسخ و دگرگونی گردید و به سرای فرودین فرو افکنده شد. و هر ابلیسی شیطان است؛ اما هر شیطانی ابلیس نیست. و برخی از شیاطین ستوده شده‌اند و برخی نکوهیده؛ به دلیلِ این فرمایشِ خداوند: «و از شیاطین کسانی بودند که برای او غواصی می‌کردند و کارهایی غیر از آن انجام می‌دادند، و ما نگهبان آنان بودیم»¹؛ زیرا خداوند جز مؤمنان را حفظ نمی‌کند؛ اما «شیطانِ ستوده»، مؤمنِ کامل و بالغ است. و شیطان در زبانِ عرب، به معنای «بلند و باریک» است، و طناب چاه را نیز «شَطَن» می‌گویند، و هر ابلیسی شیطان است، ولی هر شیطانی ابلیس نیست. و آدم نیز دو گونه است: آدمِ ستوده و آدمِ نکوهیده؛ اما آدمِ ستوده، مانند آن است

که خداوند فرمود: «و خدا همهٔ نام‌ها را به آدم آموخت»². و آدمِ نکوهیده، مانند این فرمایشِ خداوند است: «و آدم، پروردگارِ خود را نافرمانی کرد و گمراه شد»³.