« باب اختلاف مردم در توحید »

بسیاری از کسانی که معتقد به توحید هستند در تعریف آن اختلاف کرده‌اند؛ پس گروهی گفتند: توحید دانشی است که موحد به وسیله آن بر یگانگیِ یگانه استدلال می‌کند.

و گروهی دیگر گفتند: توحید نه در بندِ عبارت می‌گنجد، نه صفت، نه مرز و نه اشاره، و نه جابجایی از حالی به حال دیگر؛ و در زیر حروف (قالب کلمات) وارد نمی‌شود. بلکه توحید اشاره‌ای است که موجب نفی هرگونه عبارتی می‌گردد و حد و مرزها پیش از رسیدن به آن منقطع می‌شوند؛ و دلیل بر این، سخن برخی از ایشان است که: «نگهبان و پناه ما (مُهیمن) به هر خیری بخشندگی می‌کند و هیچ‌کس چون او بخشنده نیست؛ پس منزه است او که بر هر حد و مرزی احاطه دارد، و او آنجاست که مرزها پایان می‌یابند.»

و گروهی دیگر گفتند: توحید، نفیِ صفاتِ پدیده‌ها (مخلوقات) از پدیدآورنده است؛ و دلیل آن سخن خداوند متعال است که: «پاک و منزه است کسی که همه جفت‌ها را آفرید...»¹؛ پس ما را آگاه کرد که هرچه جز اوست، جفت (زوج) است و فردی (یگانه حقیقی) جز او نیست.