چنان‌که در کلام صوفیه آمده است: «هر انسانی، ایمانش خدای او و مزاجش (طبعش) ابلیس اوست.»
و شیخ ابراهیم عبداللطیف در شرح دیوان سرورمان شیخ (که خداوند روی او را تازه بدارد) گفته است: «"کافر" نام کسی است که هیچ ایمانی ندارد؛ پس اگر ایمان را به ظاهر نشان دهد ولی در دل نداشته باشد، "منافق" است؛ و اگر پس از ایمان، کفرش را آشکار کند، "متردد" (برگشته) است؛ و اگر به شرک در الوهیت قائل باشد، "مشرک" است؛ و اگر به برخی ادیان و کتاب‌های منسوخ متدین باشد، "کتابی" است؛ و اگر به قدمت روزگار (ازلی بودن جهان مادی) معتقد باشد و حوادث را به آن نسبت دهد، "دهری" است؛ و اگر صانع و آفریدگار را ثابت نداند، "معطّل" (منکرِ آفریدگار) است؛ و اگر با وجود اعتراف به نبوت پیامبر، عقایدی را پنهان کند که به اتفاق آرا کفر محسوب می‌شود، "زندیق" است.»
و در کتاب «تجريد» آمده است: «همانا سرشت (جبلّت) مؤمنان مخالفت نکرد و سرشت کافران با حق سازگار نشد؛ پس هنگامی که اختلال پدید آمد، کافران به سمت چپ (گمراهی) تمایز یافتند و کلام عذاب بر آنان محقق شد؛ عذابی که وبال و مایه عبرت است، چرا که آفریدگارشان را انکار کردند و به او کفر ورزیدند، در حالی که اوست که آنان را می‌میراند و زنده می‌کند. پس نفس مؤمن به سبب اقرار به حق و اجابت و عمل